معرفی فیلم سفر به چزابه

فیلم سفر به چزابه، ساخته درخشان رسول ملاقلی پور، یکی از اون آثار خاص سینمای ایران و دفاع مقدس هست که مرز بین واقعیت و خیال رو براتون جابجا می کنه. این فیلم یه تجربه بی نظیر برای هر سینمادوستی به حساب میاد که می خواد با یه شاهکار متفاوت روبه رو بشه.

رسول ملاقلی پور، کارگردان این اثر، واقعاً یه نگاه منحصربه فرد به جنگ و آدم هاش داشت که توی سفر به چزابه به اوج خودش می رسه. این مقاله قراره یه معرفی کامل و حسابی از این فیلم بهتون بده؛ از داستان جذابش تا بازیگرای بی نظیرش، جوایزی که برده، و البته تحلیل های عمیقی که نشون می ده چرا این فیلم بعد از این همه سال، هنوزم تازگی داره و حرف برای گفتن.

سفر به چزابه: از یه سریال تلویزیونی تا یه فیلم سینمایی شاهکار

شاید خیلی ها ندونن، ولی فیلم سفر به چزابه که الان می شناسیم، در واقع اولش قرار بوده یه سریال تلویزیونی باشه! بله، این فیلم بخشی از یه مجموعه به اسم «سفر به چزابه» بوده که بعداً در قالب دو تا فیلم سینمایی مستقل به اسم های سفر به چزابه و «نجات یافتگان» روی پرده رفت. «نجات یافتگان» هم که خودش داستان جالبی داره و با یه تأخیر چند ساله و با اسم تحمیلی «تا آخرین نفس» اکران شد. این دو فیلم، وقتی برای اولین بار توی چهاردهمین جشنواره فیلم فجر نمایش داده شدن، نه تنها طرفدارهای کارهای قبلی رسول ملاقلی پور رو غافلگیر کردن، بلکه هر کسی که سینمای جنگ ایران رو دنبال می کرد، حسابی به وجد اومد. چرا؟ چون هر دوی این فیلم ها، یه جورایی تابوهای فیلم های جنگی اون موقع رو شکستن و از کلیشه هایی که همه بهش عادت کرده بودن، فاصله گرفتن. توی این بین، سفر به چزابه با اون ساختار روایی خاص و غیرمتعارفش، و اون مرز باریک و نامرئی بین واقعیت و خیال، حتی تا همین امروز هم یه تجربه بی نظیر توی سینمای جنگ ما به حساب میاد. یادم میاد ۱۴ شهریور سالگرد اکران عمومی این فیلم بود؛ به همین بهونه می خوایم یه سفر بریم به دل این شاهکار سینمایی.

رسول ملاقلی پور: نگاهی متفاوت به جنگ

رسول ملاقلی پور، کارگردان و نویسنده این فیلم، واقعاً یه هنرمند جسور و خلاق بود. اون از اون دسته فیلمسازها بود که هیچ وقت دوست نداشت توی کلیشه ها گیر کنه و همیشه دنبال راهی بود که از زاویه دیدی متفاوت به جنگ نگاه کنه. ملاقلی پور با تجربه های شخصی اش از جبهه و صداقتی که داشت، تونست فیلم هایی بسازه که از شعارزدگی دور باشن و حرف دل خیلی ها رو بزنن. اون جنگ رو نه فقط به عنوان یه پدیده نظامی، بلکه به عنوان یه تجربه عمیق انسانی و روانی می دید. این دیدگاه، یه جوری توی تمام آثارش حضور داشت و بهشون عمق خاصی می داد. سفر به چزابه نمونه بارز این دیدگاهشه، جایی که ملاقلی پور ما رو به سفری می بره که فقط جغرافیایی نیست، بلکه به عمق ذهن و روان آدم های درگیر جنگ نفوذ می کنه. نگاهش به واقعیت جنگ، خیلی وقتا تلخ و بی پرده بود و از همون نگاهش بود که می تونست فیلم هایی بسازه که بعد از سال ها، هنوزم زنده و تاثیرگذارن.

خلاصه داستان فیلم سفر به چزابه: سفر به عمق ناخودآگاه جنگ

داستان فیلم، یه جورایی یه سفر ذهنیه که خیلی ها رو به خودش جذب می کنه. ماجرا از جایی شروع می شه که یه کارگردان فیلم جنگی به اسم وحید و یه آهنگساز به اسم علی، می رن سر صحنه فیلمبرداری توی منطقه ای به اسم پرندک. حالا فکر کنید همین جور که اون ها دارن بین تپه ها قدم می زنند و دنبال فضای مناسب برای فیلمشون می گردن، یهو خودشون رو توی منطقه چزابه پیدا می کنن! منطقه ای که ده سال پیش واقعاً صحنه نبرد بوده و حالا هم با رزمنده هایی روبه رو می شن که سال ها پیش شهید شدن و وحید هم اونا رو می شناخته. یه موقعیت عجیب و غریب که مرز بین واقعیت و خیال رو کلاً می شوره می بره و آدم رو تو یه برزخ بین گذشته و حال رها می کنه.

اینجا علی، آهنگساز فیلم، اولش از این فضا می ترسه و براش حسابی غیرقابل تحمله. اون که ذهنش بیشتر درگیر آهنگ و سینتی سایزر پیشرفته اش بود، با دیدن صحنه های واقعی جنگ و آدم هایی که برای اون ها حکم گذشته رو دارن، حسابی به هم می ریزه. اما کم کم وارد حال وهوای جبهه می شه و برخلاف انتظارش، حس و حالی که دنبالش بوده رو برای ساخت موسیقی فیلم پیدا می کنه. وحید و علی که حسابی درگیر این فضای عجیب شدن و خودشون رو توی یه میدان نبرد واقعی می بینن، در حالی که نیروهای عراقی دنبالشون هستن، دوباره یهو چشم باز می کنن و می بینن که برگشتن سر صحنه فیلمبرداری توی پرندک. نه از نبرد خبری هست، نه از جبهه. همه چیز برگشته به حالت عادی. حتی توی عکسی هم که با اون رزمنده ها گرفتن، دیگه اثری ازشون نیست. انگار همه چیز یه رؤیا یا توهم بوده.

صحنه آماده فیلمبرداریه، ولی وحید دیگه دل و دماغ کار کردن نداره و کارو تعطیل می کنه. این سفر، اون رو عمیقاً تحت تأثیر قرار داده و دیگه نمی تونه به اون شکل قبل، به جنگ نگاه کنه. این داستان پر از ابهام و سوال، واقعاً ذهن آدم رو درگیر خودش می کنه و شما رو تا مدت ها به فکر فرو می بره که چی شد، واقعی بود یا نه؟

بازیگران و عوامل اصلی: چهره ها و هنرمندان پشت صحنه

یکی از دلایلی که سفر به چزابه انقدر تاثیرگذاره و هنوزم ازش حرف زده میشه، بازی های بی نظیر و تیم خلاق پشت صحنه شه. انگار همه دست به دست هم دادن تا یه اثر ماندگار خلق کنن و یه تجربه متفاوت رو به مخاطب ارائه بدن.

بازیگران کلیدی و نقش های فراموش نشدنی

توی این فیلم، بازیگران اصلی و فرعی، هر کدوم نقش مهمی توی خلق فضای خاص فیلم داشتن. بازی های باورپذیر اون ها باعث شده تا مخاطب بتونه با این جابجایی بین واقعیت و خیال کنار بیاد و اون رو باور کنه:

• مسعود کرامتی در نقش وحید (کارگردان): مسعود کرامتی با بازی روان و درونی اش، نقش کارگردانی رو بازی می کنه که درگیر ساخت یه فیلم جنگیه، ولی ناگهان خودش رو توی دل جنگ واقعی پیدا می کنه. اون به قدری طبیعی این حس گیجی و درگیری با گذشته رو نشون میده که شما واقعاً باهاش همذات پنداری می کنید. بازی ایشون به قدری طبیعی و باورپذیره که شما رو واقعاً با خودش همراه می کنه. وحید، شخصیتی که بین گذشته و حال گیر افتاده، با بازی کرامتی خیلی ملموس میشه.
• فرهاد اصلانی در نقش علی (آهنگساز): فرهاد اصلانی هم که الان جزو بازیگرای درجه یک سینمای ماست، اون موقع هم با یه بازی حساب شده، نقش آهنگسازی رو بازی می کنه که اولش به جنگ بی اعتقاده و حتی از فضای جبهه می ترسه، ولی کم کم وارد فضا میشه و خودش رو با اون رزمنده ها درگیر می بینه. تضاد بین نگاهش به موسیقی و حال وهوای جبهه، از نکات جالب بازی اونه و حسابی دیدنیه.
• حبیب دهقان نسب: ایشون هم در نقش یکی از رزمنده ها، حضوری تاثیرگذار داره و به فضای واقعی جنگ کمک می کنه.
• پیمان سنندجی زاده
• رضا خندان
• عزیز هنرآموز
• مهدی فقیه
• علی سلیمانی
• علیرضا جلالی
• کیوان محمودنژاد

همه این بازیگران، حتی با نقش های کوتاه، به ساختار کلی فیلم و اون حس فراواقعی اش کمک زیادی کردن.

تیم خلاق پشت صحنه: نبض تپنده فیلم

همون طور که گفتم، سفر به چزابه حاصل یه کار تیمی قوی بوده و هر کدوم از عوامل پشت صحنه، نقش کلیدی ای توی موفقیت و ماندگاری این اثر داشتن:

• کارگردان و فیلمنامه نویس: رسول ملاقلی پور: دیگه نیازی به توضیح بیشتر نیست. نبوغ خودش به تنهایی کافیه! اون با نوشتن فیلمنامه ای که مرز بین خیال و واقعیت رو به هم می زنه، و با کارگردانی بی نظیرش، تونست اثری رو خلق کنه که تا مدت ها ذهن بیننده رو درگیر می کنه.
• مدیر فیلمبرداری: فرهاد صبا: فیلمبرداری این اثر واقعاً یه سر و گردن از خیلی فیلم های دیگه بالاتره. فرهاد صبا با استفاده از نورپردازی خاص و زاویه های دوربین متفاوت، تونسته فضای وهم آلود و برزخی فیلم رو خیلی خوب به تصویر بکشه. هر سکانس انگار یه نقاشی متحرکه که شما رو با خودش به اون فضا می بره.
• سازنده موسیقی متن: پیروز ارجمند: با اینکه بعضی منتقدها گاهی به موسیقی فیلم خرده گرفتن و معتقد بودن به اون اوج لازمه نمی رسه، ولی همین موسیقی هم نقش مهمی در فضاسازی فیلم داره و به القای حس برزخی و تعلیق کمک می کنه.
• تدوینگر: شهرزاد پویا: ایشون تنها کسی بود که برای این فیلم سیمرغ بلورین گرفت و واقعاً هم کارش درخشان بود. تدوین این فیلم با اون پرش های زمانی و مکانیش، یه کار فوق العاده سخته که شهرزاد پویا به بهترین شکل از پسش براومده و ریتم منحصر به فردی به فیلم داده. این تدوین هوشمندانه، باعث میشه شما به عنوان بیننده، مدام بین واقعیت و خیال در نوسان باشید و درک کامل تضادهای فیلم، به همین تدوین وابسته است.
• تهیه کنندگان: افق فیلم و مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی: حمایت این نهادها هم در تولید چنین اثری که از نظر ساختار ریسک پذیر بود، اهمیت زیادی داشت.

جوایز و افتخارات: از تحسین منتقدان تا گیشه ناامیدکننده

سفر به چزابه توی جشنواره فیلم فجر حسابی سر و صدا کرد و نظر منتقدها رو جلب خودش کرد و ازش حسابی تعریف کردن، اما جالبه بدونین که تو گیشه شکست خورد. حالا چرا این اتفاق افتاد؟ بیاید بررسی کنیم.

درخشش در جشنواره فجر: سیمرغ تدوین برای شهرزاد پویا

فیلم سفر به چزابه سال ۱۳۷۴ توی چهاردهمین دوره جشنواره فیلم فجر اکران شد. این فیلم با اینکه خیلی ها تحسینش کردن و به عنوان یه کار متفاوت و پیشرو ازش یاد کردن، ولی فقط یه سیمرغ بلورین بهترین تدوین به شهرزاد پویا رسید. البته این فیلم تو رشته های دیگه مثل بهترین کارگردانی برای خود ملاقلی پور، بهترین فیلمبرداری برای فرهاد صبا، بهترین جلوه های ویژه که خیلی هم توی فیلم تأثیرگذار بودن، بهترین طراحی صحنه که به فضاسازی کمک زیادی کرده بود، بهترین صدابرداری و بهترین چهره پردازی هم نامزد دریافت سیمرغ بلورین شد. این همه نامزدی نشون می ده که چقدر از نظر فنی و هنری، سفر به چزابه یه کار قوی ای بوده و مورد توجه داوران و منتقدان قرار گرفته.

یک معمای سینمایی: چرا فروش فیلم پایین بود؟

با همه این تفاسیر، سفر به چزابه که از ۱۴ شهریور ۱۳۷۵ به اکران عمومی دراومد، تو گیشه اصلاً موفق نبود. فقط حدود ۹۷ هزار و ۲۱۲ نفر رفتن فیلم رو دیدن و این یعنی رتبه هفتاد و ششم پرمخاطب ترین فیلم های سال ۱۳۷۵! خب، واقعاً چرا همچین اتفاقی برای یه فیلم با این همه ویژگی هنری افتاد؟

شاید یکی از دلایلش، فضای متفاوت و غیرکلیشه ای فیلم بود که برای اون زمان، خیلی جلوتر از انتظارات عمومی بود. مردم عادت کرده بودن به فیلم های جنگی با یه روایت خطی و قهرمان محور. فیلم هایی که قهرمان ها رو به صورت مطلق خوب و دشمن رو به صورت مطلق بد نشون می دادن. اما سفر به چزابه، ذهنی تر، پیچیده تر و از نظر روایی، کمتر خطی بود و از اون واقعیت تلخ جنگ فرار نمی کرد. همین باعث شد که برای تماشاگر عام کمی غریب به نظر برسه. شاید مخاطب اون زمان، هنوز آماده ی درک لایه های عمیق روان شناختی و فلسفی جنگ نبود و بیشتر به دنبال فیلم هایی بود که هیجان و اکشن بیشتری داشته باشن.

زمان اکران هم شاید مهم بود؛ سینمای ایران تازه داشت مسیرهای جدیدی رو تجربه می کرد و شاید مخاطب آماده همچین اثری نبود. این خودش یه درس بزرگ برای سینماگرهاست که گاهی اوقات، یه اثر هنری خیلی پیشرو، ممکنه توی زمان خودش اون طور که باید دیده نشه و ارزش واقعی اش بعد از سال ها درک بشه. سفر به چزابه دقیقاً مصداق این حرفه؛ فیلمی که با گذشت زمان، بیشتر قدرش رو می دونن و به عنوان یه اثر ماندگار تو تاریخ سینمای ایران ثبت شده.

تحلیل عمیق: چرا سفر به چزابه یک پدیده است؟

حالا بریم سراغ بخش جذاب ماجرا: اینکه چرا این فیلم با بقیه فرق داره و انقدر خاصه؟ چه چیزایی باعث شد سفر به چزابه بشه یه پدیده توی سینمای ایران؟

نوآوری در سینمای جنگ: خداحافظی با کلیشه ها

رسول ملاقلی پور توی سفر به چزابه، دست گذاشت روی یه سری چیزایی که توی سینمای جنگ ایران تابو محسوب می شدن و کمتر فیلمسازی جرئت می کرد بهشون نزدیک بشه. اون از شعارها، از قهرمان سازی های الکی، و از اون تصاویری که فقط می خواستن آدم ها رو تحریک کنن، فاصله گرفت و یه نگاه واقع بینانه و انسانی تر به جنگ نشون داد. به قول احمد طالبی نژاد که توی ماهنامه فیلم (نوروز ۱۳۷۵) نوشت: سفر به چزابه عجیب ترین فیلمی بود که امسال دیدم. فیلمی برخوردار از یک ساختار بسیار حساس و دشوار – تجسم گذشته در حال و ادغام زمان حال و گذشته. این زاویه دید بدیع که تا به انتها هم حفظ می شود، سفر به چزابه را تبدیل به اثری ارزشمند در سینمای ایران کرده است. یعنی ملاقلی پور اونقدر خلاق بود که تونست با یه ایده جسورانه، یه فیلم فراموش نشدنی بسازه.

جواد طوسی هم توی همون شماره ماهنامه فیلم، یه نکته مهم رو گفت: ملاقلی پور با همان واقع بینی فیلم های اجتماعی اش (مجنون و پناهنده) به آدم های اصیل جبهه و آدم های بیگانه با این محیط و نیروهای عراقی نزدیک می شود. این شیوه نگاه باعث شده که هردو فیلم [سفر به چزابه و نجات یافتگان] در مقایسه با دیگر فیلم های جنگی، بسیار معاصرتر به نظر آیند. یعنی ملاقلی پور، با یه نگاه تازه و بدون پیش داوری به آدم های جنگ نگاه کرد، چه رزمنده های خودی، چه نیروهای عراقی. این خودش انقلابی بود توی سینمای جنگ؛ نشون می داد که جنگ فقط صحنه نبرد نیست، صحنه درگیری های انسانی و درونی هم هست.

رضا درستکار هم به «روی برزخی جنگ» اشاره کرد. اون گفت که ملاقلی پور توی سفر به چزابه از نشون دادن جلوه های پیروزمندانه جنگ که تو فیلمای اولیه اش بود، فاصله گرفت و روی «جنبه های برزخی» جنگ تمرکز کرد. طوری که انگار آدم توی یه آخرالزمان گیر کرده. تهماسب صلح جو هم همین نظر رو داشت و گفت که سفر به چزابه از این نظر که جنگ رو از دریچه زمان حال نگاه می کنه، توی سینمای جنگ ما بی نظیره. انگار دنیای رزمنده ها داره فراموش میشه و فقط یه خاطره ازش مونده. این نشون میده که چقدر ملاقلی پور جلوتر از زمان خودش بود.

صلح جو ادامه داد که توی اکثر فیلمای جنگی، دشمن رو جوری نشون می دن که خشونت و بی رحمی ناشی از کینه توزیه آدم هاست. ولی توی سفر به چزابه، وحشت جنگ یه جور دیگه نشون داده میشه. انگار این یه نیروی مخرب خودانگیخته ست که از دست انسان خارج شده و هیچ اراده ای نمی تونه جلوش رو بگیره. اینجا قهرمانا، با همه رشادت و نترسی از مرگ، به اون جایگاه حماسی که تو فیلمای قبلی می دیدیم نمی رسن. اونا فقط باید شاهد قتل عام همرزماشون باشن و سکوت کنن. همین نگاه واقع بینانه و تلخ، باعث شده سفر به چزابه یه فیلم معتبر و خاص باشه و اون رو از خیلی فیلم های سفارشی محور متمایز می کنه.

امیر پوریا: «قضیه اصلی تر و مهم تر این است که سفر به چزابه و نجات یافتگان در کارنامه او، در مجموعه فیلم های جنگی ما، و اساسا در سینمای پس از انقلاب ایران، سرفصل تازه و دیگر گونه ای را می گشایند. با این دو فیلم، کلیشه های قهرمان پردازانه سینمای جنگ درهم می شکند؛ ارزش های قالبی و شعارهای یک بُعدی دگرگون می شود؛ و منشور چندوجهی جنگ تحمیلی، یک دور کامل می گردد و آن روی دیگر خود را به ما می نمایاند.»

امیر پوریا هم خیلی قشنگ این تفاوت رو نشون داد. اون تو نشریه دنیای تصویر (فروردین ۱۳۷۵) نوشت که سفر به چزابه و «نجات یافتگان» فقط اینکه جایگاه بالاتری از کارهای قبلی ملاقلی پور دارن یا اینکه جسورانه به جنگ نگاه کردن نیست؛ مهم تر اینه که این دو فیلم، یه سرفصل جدید توی سینمای پس از انقلاب باز کردن. اون گفت: با این دو فیلم، کلیشه های قهرمان پردازانه سینمای جنگ درهم می شکند؛ ارزش های قالبی و شعارهای یک بُعدی دگرگون می شود؛ و منشور چندوجهی جنگ تحمیلی، یک دور کامل می گردد و آن روی دیگر خود را به ما می نمایاند. یعنی ملاقلی پور تونست اون روی دیگه جنگ رو نشون بده؛ تردیدها، بلاتکلیفی ها، و بازی بین واقعیت و توهم. این چیزا رو تا اون زمان، هیچ فیلمی به این درستی و سلامت نشون نداده بود و این سفر به چزابه رو واقعاً خاص می کنه.

تضاد: هسته مرکزی و ریتم دهنده فیلم

اگه بخوایم سفر به چزابه رو توی یه کلمه خلاصه کنیم، اون کلمه قطعاً «تضاد» هست. این فیلم پر از تضادهاست؛ تضاد بین امروز و گذشته، بین واقعیت و خیال، و بین نگاه شخصیت های مختلف. این تضادها انقدر مهم هستن که می تونیم بگیم هسته اصلی و شکل دهنده ساختار فیلم هستن. نرگس اخوان تو ماهنامه فیلم (مهر ۱۳۷۵) خیلی خوب به این موضوع پرداخت. اون گفت که فیلم با یه تضاد کوچیک شروع میشه: آهنگساز (علی) می گه یکی از خواننده های کُر اشتباه می خونه، بقیه می گن خودش اشتباه می کنه! و هیچ وقت هم معلوم نمیشه حق با کیه. همین تضاد کوچک، مقدمه یه تضاد بزرگ تر میشه: تضاد بین کارگردان (وحید) و آهنگساز (علی) سر موسیقی فیلم. وحید که سنتی تره و به گفته خودش از دستگاه های جدید سر درنمیاره، موسیقی علی رو نامأنوس می دونه، علی هم از سینتی سایزرهای پیشرفته ش حرف می زنه. این تضادها، به نفع فیلمه و باعث میشه هم شخصیت علی رو بشناسیم، هم وحید رو، و هم بدونیم اختلافشون سر چیه.

هر چی داستان جلوتر می ره، این تضادها گسترده تر میشن و اون پیرنگ اولیه رو هم به نفع ساختار آشفته و پرفشار فیلم کنار می زنن. اخوان میگه: اغلب عناصر ناهمخوان با منطق دنیای واقعی که در هر فیلم داستانی واجدِ منطقِ واقع گرایانه، نادرست و آزاردهنده و «غیرمنطقی» جلوه می کند، در فیلمی چون سفر به چزابه آشکارا منطق ویژه خود را می یابد و نکته جالب تر این که اساسا ارائه کدهای غیرمنطقی فیلم به نحوی جسارت آمیز و درگیرکننده از دنیای واقعی شروع می شود.

یعنی اون چیزایی که شاید تو یه فیلم معمولی ایراد محسوب میشدن (مثل عناصر غیرمنطقی)، توی سفر به چزابه کاملاً به جا و معنی دار میشن. چون هسته اصلی فیلم، همون تضاد و بی منطقی خاصه که بهش نظم درونی میده. به قول یکی از جملات خود فیلم: … ببین، تو توی گذشته زندگی می کنی، اما من به آینده فکر می کنم… این جمله علی به وحید، قشنگ نشون میده که تضاد اصلی فیلم از تفاوت تو مقوله زمان میاد. زمان با بی رحمی تموم، بین فضاها، آدم ها و آرمان هاشون فاصله انداخته و این شکاف رو میشه به وضوح دید.

حالا یه مثال جالب از این تضاد رو هم تهماسب صلح جو آورده. اون به شخصیت صمد، همون رزمنده ترک زبون، اشاره می کنه. صمد که توی یکی از ماندگارترین سکانس های فیلم قرار داره، وقتی تلفن همراه رو از علی می گیره تا با خانوادش حرف بزنه، در واقع داره از مرز زمان رد میشه و وارد دنیای امروز میشه. از همین جا غربت اون مشخص میشه؛ دیگه کسی منتظرش نیست و این یه اتفاق دردناکه. این صحنه واقعاً تاثیرگذاره و عمق تضاد زمانی رو نشون میده و شما رو با خودش درگیر می کنه.

رضا درستکار هم یه جور دیگه به این تضادها نگاه کرد. اون گفت که وقتی فیلمساز از پشت صحنه فیلم به اون دنیای عجیب و غریب میره، برگشت به زندگی عادی، یه جورایی «حقارت بار» جلوه می کنه. آدمایی که توی آتش جنگ، مرگ رو به بازی گرفتن، حالا برمی گردن به یه زندگی عادی که تمنیاتش (آرزوها و خواسته هاش) در مقابل عظمت اون تجربه، حقیر به نظر میان. این خودش یه تضاد بزرگ و تأمل برانگیزه که ملاقلی پور خیلی هوشمندانه نشونش داده.

ایجاز و بیان سینمایی: پرهیز هوشمندانه از خشونت صریح

یکی دیگه از ویژگی های مهم سفر به چزابه، ایجازشه، یعنی اینکه فیلمساز خیلی مختصر و مفید و بدون توضیح اضافی، حرفش رو میزنه. امیر پوریا توی یادداشتی تو دنیای تصویر (فروردین ۱۳۷۵) به این نکته اشاره کرد. اون گفت که ایجاز فیلم و بیان «سینمایی» اون، نمی ذاره درون مایه حساس فیلم به ورطه «رقت بار شدن» بیفته. مثلاً شرایط سخت سربازا رو میشه خیلی رقت انگیز و خشن نشون داد، ولی ملاقلی پور این کار رو نمی کنه و از نمایش مستقیم خشونت پرهیز می کنه.

به قول پوریا: فقط محض نمونه، کافی است ریتم و ضرباهنگ سریع – ولی حساب شده – صحنه های نبرد سفر به چزابه، فاصله گرفتن و دور ایستادن دوربین فرهاد صبا از مهلکه ای که آمادگی «سوزناک» جلوه کردن را دارد، و پرهیز ملاقلی پور از تمهیدهایی چون «کادر کج» (که در این موارد، عموماً جنبه متظاهرانه پیدا می کند) را با فلاش بک های کوتاه دو فیلم عروسی خوبان (محسن مخملباف) و از کرخه تا راین (ابراهیم حاتمی کیا) مقایسه کنیم.

پوریا ادامه میده که ملاقلی پور خوب فهمیده که برای بیشتر کردن تاثیر صحنه های دردناک، بهتره از جزئیات دلخراش فاصله گرفت و مستقیم خشونت رو نشون نداد. این باعث میشه فیلم عمیق تر و تأثیرگذارتر بشه، بدون اینکه به ورطه شعارزدگی یا آزاردهنده بودن بیفته. این یه هوش سینماییه که ملاقلی پور داشت و باعث شد سفر به چزابه توی ذهن مخاطب، بیشتر از اینکه یه صحنه جنگی باشه، یه تجربه عمیق بشه. همین ایجاز باعث میشه فیلم معلق تر و رازآلودتر باقی بمونه.

جنبه های فراواقع گرا و سوررئالیستی

همون طور که بارها اشاره شد، سفر به چزابه پر از عناصر فراواقع گرا و سوررئالیستیه. این فیلم واقعیت و خیال رو اون قدر با هم قاطی می کنه که یه فضای «برزخی» خاص ایجاد می کنه. شما به عنوان تماشاگر، دقیقاً نمی دونید دارید واقعیت می بینید یا یه توهم. این حس برزخی، تجربه ای یگانه رو به شما میده که کمتر توی سینمای ایران شبیهش رو دیدیم. اون تضاد زمان و مکان، اون ظاهر شدن رزمنده های شهید، اون تلفن همراهی که از زمان خودش جلوتره، همه و همه باعث میشن که سفر به چزابه فقط یه فیلم جنگی نباشه؛ یه سفر به عمق ناخودآگاه آدمه، به جایی که واقعیت و خیال دست به دست هم میدن و یه دنیای جدید رو براتون خلق می کنن. این جنبه های فراواقع گرا، به فیلم یه حس رمزآلود و ماندگار می دن و باعث میشن تا بعد از تماشا، هنوزم بهش فکر کنید و سعی کنید لایه های پنهانش رو کشف کنید.

نقاط ضعف و انتقاداتی که به سفر به چزابه وارد شد: نگاهی واقع بینانه

خب، هیچ فیلمی بی عیب نیست، حتی شاهکارها. سفر به چزابه هم با همه خوبی هاش، از انتقاد دور نموند و بعضی از منتقدها به چند تا از نقاط ضعفش اشاره کردن. البته این نقاط ضعف، چیزی از ارزش کلی فیلم کم نمی کنه، ولی خب برای یه نقد کامل، باید بهشون هم اشاره کنیم.

چالش های موسیقی و اوج دراماتیک

نرگس اخوان گفت که توی فیلمی که یکی از شخصیت هاش آهنگسازه، یعنی علی، موسیقی باید نقش خیلی مهمی داشته باشه، ولی متأسفانه موسیقی سفر به چزابه اون قدر که باید قوی نبود و به فیلم ضربه زد. اون معتقد بود که «نقطه اوج» فیلم هم به اون شکل کامل و دقیق وجود نداره. یعنی فیلم اون لحظه اوج احساسی یا دراماتیکی رو که انتظار داری، بهت نمیده و شاید برای بعضی ها این حس ناکام موندن رو ایجاد کنه. اخوان می نویسه: ضعف اساسی فیلم به نقطه اوج آن – که درواقع به شکل کامل و دقیقش وجود ندارد – برمی گردد. این نقطه ضعف مهمیه که ممکنه روی تجربه تماشاگر تاثیر بذاره و از اون ارتباط عمیق تر جلوگیری کنه. البته با این حال، موسیقی موجود باز هم به فضاسازی فیلم کمک زیادی کرده بود.

عناصر ناهمگون و لغزش های روایی

رضا درستکار هم به یه سری جزئیات اشاره کرد که به نظرش توی دل فیلم خوب جا نیفتادن و یه جورایی با فضای کلی فیلم ناهمگون بودن. مثلاً عناصری مثل موبایل یا کاپشن تن وحید که برای اون فضای فراواقع گرا، کمی ناکارآمد به نظر می رسن و از اون حس غرق شدن در دنیای فیلم کم می کنن. درستکار می گه این موبایل تو دو صحنه، حواس تماشاگر رو از همراهی کامل با آدم های دنیای دیگه پرت می کنه و با فضای سوررئالیستی فیلم همخوانی نداره. اون معتقده که فقط در یک مورد استفاده به جا و درستی از آن می شود: وقتی که رزمنده همان دنیا (صمد) با منزل تماس می گیرد و دخترش (در سال ۱۳۷۴) پاسخ پدر را می دهد. این تمهید سوررئالیستی متناسب با فضای جنگ و فیلم، تنها در همین صحنه کارکرد درستی می یابد و در موکدکردن گذشت زمان و مفهوم موردنظر فیلمساز کارآمد است.

ایده عکس گرفتن دسته جمعی و کاپشن وحید هم از نظر درستکار به جای اینکه گذشته و حال رو با هم ترکیب کنه، برعکس عمل کرده و خوب توی فیلم جا نیفتاده. اینجور ریزه کاری ها، هر چند کم، ولی می تونستن روی یکپارچگی فیلم تاثیر منفی بذارن و کمی از اعتبارش کم کنن.

تهماسب صلح جو هم به پراکنده گویی های فیلم اشاره کرد. اون گفت که فیلم با وجود شیوه روایت پیچیده اش، گاهی دچار پراکنده گویی میشه و بعضی از شخصیت ها رو قبل از اینکه سرنوشت دراماتیکشون مشخص بشه، رها می کنه. این باعث میشه مخاطب حس کنه بعضی از خطوط داستانی نیمه کاره موندن. مهم تر اینکه، شخصیت های اصلی فیلم که باید مخاطب رو با خودشون همراه کنن و حسابی باهاشون ارتباط برقرار کنیم، گاهی بلاتکلیف و سردرگم هستن. اینها نقاطی هستن که شاید جلوی تبدیل شدن سفر به چزابه به یه فیلم کاملاً بی نقص رو گرفتن و باعث شدن که با همه نقاط قوتش، هنوز هم جای بحث و بررسی داشته باشه.

نتیجه گیری: چرا سفر به چزابه هنوز نفس می کشد؟

با همه این حرفا و نقدهایی که بهش وارد شد، سفر به چزابه هنوزم یه فیلم یگانه و بی همتاست. انگار هر چقدر هم که زمان می گذره، باز هم تازگی خودش رو حفظ می کنه و حرف های جدیدی برای گفتن داره. ترکیبی از اون نگاه غریزی و البته تجربه های شخصی ملاقلی پور از جنگ، و اون صداقت بی پرده اش که همیشه از خیلی چیزا گله داشت و این ناراحتی ها رو توی فیلماش نشون می داد، یه نتیجه فوق العاده رو توی سفر به چزابه رقم زده. همین صداقت و اصالت، باعث میشه که فیلم هیچ وقت بوی سفارشی بودن نده و از عمق دل کارگردانش نشأت گرفته باشه.

شاید بعضی لحظه هاش به نظرتون کمی شعاری بیاد یا از نظر تکنیکی، ضعف هایی داشته باشه، اما در طول تماشا، هیچ وقت حس نمی کنید که دارید یه فیلم سفارشی می بینید. اون حس برزخی، اون تلفیق واقعیت و خیال، و اون نگاه متفاوت به جنگ، همگی دست به دست هم میدن تا یه تجربه سینمایی خاص رو به شما بدن. سفر به چزابه، احتمالاً بهترین کار این فیلمساز جسوره. کسی که از یه جایی نزدیک به الگوهای رسمی شروع کرد، اما تونست استقلال فکریش رو حفظ کنه و راه خودش رو بره. اون هیچ وقت خودش رو محدود به خط کشی ها نکرد و همیشه دنبال بیان حقیقت از دیدگاه خودش بود. همین ویژگی هاست که باعث میشه جای خالی رسول ملاقلی پور تو سینمای ایران هنوزم به شدت حس بشه و بشه اون رو یکی از پیشروترین کارگردانان سینمای جنگ ایران دونست.

اگه تا حالا این فیلم رو ندیدید، حتماً یه فرصت بهش بدید. یه شب آروم بشینید و خودتون رو بسپارید به این سفر ذهنی. و اگه دیدید، یه بار دیگه ببینید. مطمئن باشید لایه های جدیدی ازش کشف می کنید و بیشتر به عمق اون می رسید. سفر به چزابه، فقط یه فیلم نیست؛ یه تجربه است، یه درک عمیق از انسان و جنگ.